Dwie poprawne liczby mogą opowiadać różne historie, jeśli mają inne punkty odniesienia. Przy danych w wiadomościach warto sprawdzić jednostkę, okres porównania i sposób zebrania wyników.
Procenty i punkty procentowe
Wyobraź sobie wskaźnik, który wzrósł z 20% do 25%. Zmiana wynosi 5 punktów procentowych. Względem wcześniejszej wartości to wzrost o 25%, ponieważ 5 podzielone przez 20 daje 0,25. Obie wartości są poprawne, ale opisują inne rzeczy. W nagłówkach dotyczących poparcia, stóp lub udziałów ta różnica ma duże znaczenie.
Wolniejszy wzrost to nie spadek
Jeżeli pewna cena wynosiła 100 zł, następnie 110 zł, a później 115,50 zł, najpierw wzrosła o 10%, a potem o 5%. Tempo wzrostu zmalało, ale poziom ceny nadal jest wyższy. To przykład obliczeniowy, nie informacja o aktualnej inflacji. Gdy artykuł mówi o „spadku wskaźnika”, sprawdź, czy opisuje poziom, czy tempo zmian.
Średnia i typowy wynik
W zbiorze 2, 3, 3, 4 i 18 średnia wynosi 6, choć cztery z pięciu wartości są od niej mniejsze. Mediana, czyli wartość środkowa uporządkowanego zbioru, wynosi 3. Przy bardzo nierównym rozkładzie wyników średnia może słabo opisywać sytuację typowej osoby. Nie oznacza to, że jest błędna — odpowiada na inne pytanie.
Porównuj ten sam okres
Wynik miesiąc do miesiąca i rok do roku może jednocześnie wskazywać inny kierunek zmiany. Sprawdź, czy dane są skorygowane sezonowo, czy pochodzą z wstępnego odczytu i czy obejmują tę samą grupę. Sam wykres bez podpisanej osi, źródła i okresu nie wystarcza do oceny.
Próba, pytanie i niepewność
Przy sondażu potrzebne są data badania, liczebność i sposób doboru próby, metoda wywiadu oraz dokładne brzmienie pytania. Drobna różnica między dwoma wynikami nie musi oznaczać istotnej zmiany. Błąd losowy nie jest jedynym źródłem niepewności; znaczenie ma też to, kto odpowiedział i jak zadano pytanie.
Jednostka → punkt odniesienia → okres → źródło → metodologia. Jeśli któregoś elementu brakuje, wniosek powinien być ostrożniejszy.
Definicje i metodologie oficjalnych statystyk można sprawdzać w metainformacjach Głównego Urzędu Statystycznego. Liczby w przykładach powyżej są celowo hipotetyczne i służą wyjaśnieniu obliczeń.